Trường thi và Trường đời.                                      KS. Doãn Mạnh Dũng

Xưa, “Trường thi” đưa ra những câu hỏi – dù văn hay số – giúp chọn lựa nhân tài của đất nước. Kết quả thi giúp biết năng lực của thí sinh tiếp nhận các bài khóa của nhà trường và phần nào năng lực tư duy độc lập của thí sinh.

Với xã hội, kết quả thi, giúp khuyến khích tuổi trẻ ham học  đó là truyền thống quý trong văn hóa Việt Nam. Nhưng để một xã hội tồn tại và từng bước tiến đến văn minh, xã hội đó  cần có những sản phẩm  bao gồm hàng hóa hay dịch vụ hữu ích cho xã hội.

Con người cần lương thực, nhà ở, áo mặc… không chỉ vì sinh tồn mà cần ngày càng đẹp hơn, tốt hơn và rẽ hơn.

Khi bị bệnh con người cần những viên thuốc chữa bệnh tốt nhất, chữa được bệnh  mà không ảnh hướng đến sức khỏe lâu dài của bệnh nhân.

Con người cần ca hát, cần nghe những tiếng nói mà trái tim mong muốn, cần xem những bức tranh đẹp, những bộ phim hay giúp con người biết yêu con người hơn và cảm thấy hạnh phúc trong những ngày tươi đẹp của cuộc đời.

Con người luôn luôn nhỏ bé trước thiên nhiên, nên mọi rủi ro cần được an ủi, làm êm dịu những nổi đau … nên cần tôn giáo.

Con người cần xã hội ổn định, ngày càng xa dần sự lừa đảo, trộm, cướp, tham nhũng và cả sự xâm lược.

Con người cần tìm hạnh phúc ngay trên mảnh đất mà mình được sinh ra, nơi  trưởng thành và từng gắn bó với ông bà, cha mẹ, anh chị em và những người thân yêu.

Vì vậy sự độc lập và tự do của một dân tộc là ưu tiên cần được bảo vệ. Lợi ích của cả dân tộc phải là lợi ích linh thiêng và đứng trên mọi lợi ích khác.

Vì vậy xã hội đó không chỉ cần những sản phẩm giúp con người sống tốt hơn mà cần những vũ khí để tự vệ.

Đến thăm Quốc tử giám xưa, phải chăng trình độ của tôi còn quá hạn hẹp nên khó tìm được chuyện người xưa đã phát minh những gì để giúp đất nước Việt Nam phát triển !

Việt Nam có rất nhiều tiềm năng, Tài nguyên thiên nhiên với 2 đồng bằng Nam Bộ và Bắc Bộ rộng lớn, với đường biển dài 3.260 km  nhưng con người vẩn đói nghèo. Có lẽ vì vậy, trong “ký thác” của Cô giáo Đổ Hồng Chỉnh khi về hưu gửi cho học trò – KS. Doãn Mạnh Dũng  năm 2001,  có viết :

“Thực tế nước mình, tỉnh mình, xã mình là cái gì thì mình phải góp sức giải quyết  được những vấn đề đặt ra của đất nước, của địa phương, của thế giới.”

“Vì khí thế của một dân tộc quật khởi, đã khiến cho từng thành viên của nó dể chấp nhận cuộc sống lớn lao, để từng con người vươn tới nắm được hạnh phúc mới”.

Đây là một tư duy rất mới về Cải cách giáo dục của kẻ sĩ Bắc Hà.

“Bài toán Trường đời” và “Lời giải” sẽ  giúp  người dân nhận được “hạnh phúc mới” chứ không phải hạnh phúc ảo ở “Bài toán Trường thi”.

Để  tìm ra “ Bài toán Trường đời ”, kẻ sĩ phải sống và kiếm sống như người dân.

Mục tiêu của chúng ta đã ngày càng rõ ràng hơn : Con người biết yêu con người hơn ngày hôm qua và ngày mai cuộc sống sẽ tốt hơn ngày hôm nay.

Ngày 28/8/2026, tại Hà Nội,  trong lể kỹ niệm 81 năm ngày Tuyên ngôn Độc lập,  Tổng Bí thư -Chủ tịch nước Tô Lâm kêu gọi :

– Lấy hạnh phúc, ấm no của nhân dân làm mục tiêu phấn đấu.

Đây là một cuộc Cải cách giáo dục hướng đến văn minh,  giúp Việt Nam vươn đến một kỹ nguyên mới.

Giới trí thức Việt Nam không thể dừng lại tại “ Bài toán Trường thi” mà hảy đem trí tuệ của mình đưa vào sản phẩm, không chỉ vì kiếm sống cho bản thân và gia đình mà giúp tiến nhanh hơn đến văn minh.

Mọi trí tuệ mà không dám đưa vào sản phẩm và tồn tại trong thị trường thì chỉ là ngói.  Mọi thành tựu ở “Trường thi” mà không đưa vào “Trường đời “  giúp xã hội tồn tại và phát triển thì cũng chỉ là ảo danh. Chính ảo danh đã dẩn đến “ hạnh phúc ảo” còn  người dân cần “ hạnh phúc thật”, ở  đây Cô giáo Đổ Hồng Chỉnh gọi là “ hạnh phúc mới”.

Để tránh sai lầm trong “ Trường đời” , con người cần được giáo dục hoàn thiện về các Quy luật Khoa học tự nhiên và Quy luật Khoa học xã hội. Quy luật Khoa học tự nhiên và Quy luật Khoa học xã hội là không giới hạn nên học và hiểu được là vô cùng khó khăn vì quỹ thời gian của đời người quá ngắn. Sự tiến hóa đến văn minh là một quá trình dài của lịch sử loài người. Nhà trường cần dạy những nguyên lý cơ bản, sau đó học sinh cần có phương pháp tự học để vượt qua chính mình, ngày càng hoàn thiện lĩnh vực mà mình đang quan tâm.

Khoa học tự nhiên giúp con người hiểu quy luật tự nhiên khi muốn chạm vào môi trường của trái đất.

Khoa học xã hội giúp con người hiểu quy luật mối quan hệ  giữa con người với con người trong xã hội, từ hành vi đạo đức, ứng xử đến các quy luật cung cầu của nền kinh tế.

Để tạo sản phẩm hữu ích cho xã hội, con người  cần Tài nguyên sức lao động cơ bắp, Tài nguyên thiên nhiên và Tài nguyên trí tuệ. Theo thứ tự trên Tài nguyên sau đem lại nhiều lợi nhuận hơn Tài nguyên trước.  Một vị trí của trái đất có nhiều nguồn Tài nguyên thiên nhiên khác nhau. Sử dụng nguồn Tài nguyên thiên nhiên nào để đạt hiệu quả tối ưu cho đất nước, đòi hỏi sự hiểu biết về các Quy luật Khoa học tự nhiên và Quy luật Khoa học xã hội.

Khi chỉ biết có Quy luật Khoa học xã hội hay  Quy luật Khoa học tự nhiên, mà con người  bước vào “Trường đời” thì như nhảy vào  bằng một chân. Chuyện té ngã, hối tiếc khi về già là điều không tránh được. Khi tuổi trẻ ngũ quên thì tuổi già phải thức vì  tiếc một kiếp người thiếu chiếc la bàn cho cuộc đời.

Đất nước cần tìm những  “ Bài toán Trường đời” và “ Lời giải “, đó  là hướng đi mới của Cải cách giáo dục Việt Nam, là hành trình không hối tiếc của người trí thức.

Tác giả tin rằng  tư duy của Cô giáo Đổ Hồng Chỉnh sẽ là chiếc la bàn hữu ích cho mọi  người, nhất là giới trẻ ./.